نمایشنامه «ملاقات بانوی سالخورده» و فیلم «بیهمه چیز» در برنامه «آنسوی جلد» مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
به گزارش روابط عمومی رادیو نمایش، فدریش دورنمات، نمایشنامه «ملاقات بانوی سالخورده» را در سال 1955 و یك دهه پس از پایان جنگ جهانی دوم نوشت. دورنمات این نمایشنامه را با توجه به وضعیت آشفته اروپا در آن زمان نوشت و پس از آن به یكی از مهمترین آثار در ادبیات نمایشی جهان تبدیل شد.
فریال آذری از مدرسان و كارگردانان تئاتر درباره اهمیت دورنمات در دنیای تئاتر گفت: من دورنمات را به مثابه یك پل میدانم. یك سمت این پل تئاتر حماسی برشت و یك سمت دیگر تئاتر پوچگرای بكت است. دورنمات برخلاف این دو نویسنده، مسئولیت اخلاقی را حذف نمیكند و سعی دارد به جوامعی كه با بحران عدالت دست و پنجه نرم میكنند، بپردازد.
آذری «ملاقات بانوی سالخورده» را یكی از نمونههای شاخص گروتسك مدرن دانست و بیان كرد: میتوان به بخشی از گروتسك اثر «اخلاق فروخته شده» گفت. در واقع در نمایشنامه جنایت در لباس نظافت معنی پیدا میكند و در این متن گروتسك نه فقط یك اغراق صرف، بلكه مكانیزمی برای افشاست.
این كارگردان تئاتر در ادامه افزود: زبان محترمانه شهروندان و تشریفات رسمی كه برای قتل دارند نشان میدهد یك جامعه چطور میتواند جنایت را به یك روند معقول تبدیل كند. قتل در نمایش نه یك تراژدی كلاسیك بلكه یك آیین و قتل تمیز جمعی است. در مورد قتل شخصیت اصلی این جنایت به مثابه یك قرارداد است. اقتصاد و مسائل معیشتی مردم شهر باعث میشود تا قتل را نه به عنوان خشونت بلكه به عنوان یك پیشنهاد بپذیرند و قتل مرد مطالبه نمیشود بلكه قیمتگذاری میشود. این كار، امر تراژیك را به روال اداری و محترمانه تبدیل میكند.
آذری ادامه داد: كلارا با پای مصنوعی و دست فلزی به شهر برمیگردد و این بدن مادری است كه تكه تكه شده. زن با بدنی ناقص برمیگردد تا نقص اخلاقی جامعه را آشكار میكند. جامعهای كه یك بار كودك را انكار كرده حالا با مادری مواجه است كه خودش به شیء تبدیل شده. اینجا ما با پدیده شیءشدگی روبهرو میشویم.
وی مرگ شخصیت اصلی نمایشنامه را یك تولد معكوس و وارونه دانست و گفت: جامعه دوباره دور همدیگر جمع میشود و یك آیین جمعی شكل میگیرد اما این بار یه جای زایش یك حذف رخ میدهد. این اتفاقی است كه در ادبیات مدرن با آن مواجه میشویم. گروتسك نهایی جایی اتفاق میاقتد كه جامعه برای حذف كودكی كه سالها پیش از دست داده حدف یك انسان بالغ را مشروع میداند. شاید بتوانیم بگوییم در «ملاقات بانوی سالخورده» گروتسك نه فقط یك اغراق بصری بلكه یك اخلاق واژگون شده است به ویژه زمانی كه با لبخند انجام میگیرد. جامعهای كه رحم را انكار میكند و بقایش در گرو حذف مرد است، دست به یك قتل جمعی میزند.
این مدرس تئاتر خاطرنشان كرد: دورنمات بازتعریفی از تراژدی در جهان مدرن داده و باورش بر این بوده كه تراژدی كلاسیك در جهان مدرن ممكن نیست. این به خاطر فقدان رنج نیست بلكه به خاطر پیچیدگی ساختارهای اجتماعی است و او آمده تا جای قهرمان والا را به یك فاجعه جمعی بدهد و تراژدی را از یك سرنوشت فردی بگیرد و نگاهی جمعی به آن بیندازد.
آذری با اشاره به اینكه دورنمات در آثارش به ویژه در «ملاقات بانوی سالخورده» از زبان اخلاق استفاده و آن را به عنوان ابزار اصلی نقد اخلاقی بدل میكند، گفت: در این نمایشنامه خنده همزمان با وحشت شكل میگیرد و امر مضحك حقیقت را عریانتر میكند و تماشاگر هم ناخواسته در موقعیت همدستی قرار میگیرد. حالا تماشاگرش است و باید به جای قاضی بنشیند و تماشاگر باشد. دورنمات نهادهای قدرت مثل دادگاه، دولت، اقتصاد و رسانه را نقد میكند و به ما میگوید فساد محصول آدم بد نیست و نتیجه ساختارهای درستگرا است. شاید همین نگاه او را به شدت معاصر و جهانشمول میكند.
وی در پایان اضافه كرد: اینجا یك موقعیت اگزیستانسیال وجود دارد و دورنمات سعی میكند اگزیستانسیال مسئولیتپذیری را رعایت كند و جهان را وارد مسئولیتگریزی نكند و حالا قاضی، مخاطبی است كه نمایش را میبیند. به عقیده دورنمات خنده آخرین و خطرناكترین شكل تراژدی است.
برنامه «آنسوی جلد» به تهیه كنندگی سجاد كلبادینژاد اجرا و سردبیری احمد محمدتبریزی و عطیه موذن و گزارشگری آوا نوری یكشنبهها ساعت 21 از شبكه رادیویی نمایش پخش میشود.
